صفحه نخست بخش های سایت مقالات مجله آینده روشن حقوق متقابل پدر، مادر و فرزند

حقوق متقابل پدر، مادر و فرزند

امتیاز کاربر: / 62
بدخوب 

مقدمه

خانواده به عنوان کوچک‌ترین واحد جامعه‌ی انسانی بشمار مي رود؛ كه عوامل مختلف در ثبات و  يا ناپايداري آن نقش ايفا مي كند. رعايت حقوق یکدیگر، يكي از عواملي است كه موجب انسجام و ثبات نهاد خانواده مي شود و جامعه بشري را به سمت پيشرفت و  اعتلا سوق مي دهد.

از اين ميان رعایت حقوق متقابل بین والدین و فرزندان، بعنوان یک تكليف انساني و دینی، از استوانه هاي اصلي استحكام خانواده و تحقق جامعه ي پويا و قانون مدار بوده، مسير نسل آينده را نيز مشخص مي كند، و رفتار نسل بعدي همان رفتاري خواهند بود که نسل فعلي با والدين خويش داشته است.

 

به عبارت ديگر: «مهمترين رابطه‌‌اي كه  ممكن است بين دو انسان تحقق پيدا كند، رابطه فرزند با پدر و مادر است كه نمايانگر وابستگي  وجود فرزند به وجود والدين اوست. حق پدر و مادر چنان بزرگ است كه همانندي در ساير افراد جامعه ندارد، البته ممكن است پدر و مادر غير از حق پدري و مادري حقوق ديگري نيز بر فرزند پيدا كنند كه در ساير افراد جامعه همانند داشته باشد؛ اما اصل حقوق والدين در جاي ديگر يافت نمي‌شود از اين روست كه وظايف و تكاليف فرزند نسبت به پدر و مادر  در جاي ديگري نظير ندارد».[1]

هر که پدر و مادر خویش را لعن کند خدایش لعنت کند.[2] هر که به پدر خویش ناسزا گوید ملعون است و هر که به مادر خویش ناسزا گوید ملعون است.[3] حق فرزند بر پدر آنکه نام نیکو بر فرزند نهد، خوب تربیتش کند، و او را قرآن بیاموزد.[4]

در این نوشتار سعی شده تا با استفاده از آيات قرآن كريم و روايات اسلامي، برخي از حقوق متقابل والدين و فرزندان يادآوري شود؛ تا باشد كه هريك از ما با انجام دادن به موقع تكاليف انساني و ديني خويش، بستر مناسب را براي رشد اخلاق اسلامي در جامعه ی انساني فراهم سازیم.

احترام پدر و مادر در منطق اسلام

نيكي به پدر و مادر برترين وسيلۀ قرب به خدا و شريف‌ترين سعادت‌هاست. اسـلام در مورد احترام والدين آنقدر تاكيد كرده است كه در كمتر مساله اى ديده مى شود. در چـهـار سـوره ي قرآن مجيد[5] نيكى به والدين بلافاصله بعد از مساله توحيد قرار گرفته. اهميت اين موضوع تا آن پايه است كه هم قرآن و هم روايات صريحا توصيه مى كنند كه حتى اگر پدر و مادر كافر باشند، رعايت احترام شان لازم است.

در قرآن مـى خـوانـيـم : و پروردگار تو مقرر داشته که جز او را نپرستید و به پدر و مادر خود نیکی کنید. اگر یکی از آن دو یا هردو، در کنار تو به کهنسالی رسیدند، به آنان کلمه ای ناخوشایند مگوی و با آنان پرخاشگری مکن و با ادب و احترام با آنان سخن بگوی. از سر مهربانی بال فروتنی را برای آن دو بگستر و بگو: پروردگارا! برآنان رحمت آور چنان که مرا در کودکی پروراندند.[6] اگر آنها به تو اصرار كنند كه مشرك شوى اطاعتشان مكن، ولى در زندگى دنيا به نيكى با آنها معاشرت نما.[7]

نيکي به پدر و مادر نشانه شناخت شايسته بنده خداست. هر که پدر و مادر خویش را خشنود کند خدا را خشنود کرده و هر که پدر و مادر خویش را خشمگین کند خدا را خشمگین کرده است.[8]

حق والدين

رعايت حق پدر و مادر، از اعمال با فضيلتي است، که رعايت آن در حال حیات و مرگشان توصیه شده است. اگر والدين زنده و در قيد حياتند دعا برای آنها ، شکرگزاری از آنها، با فروتنی سخن گفتن، بر سر آنها فریاد نزدن، بی‌احترامی نكردن و  به اسم صدا نزدن و... اما اگر والدين از اين دنيا رخت بربسته اند: از طرف آنها نماز انجام دادن، صدقه دادن، حج به جا آوردن. روزه گرفتن، برای آنها طلب مغفرت کردن و دوستان آنها را اکرام کردن و...  برخي از موارد نیکی اولاد به پدر و مادر است.

امام صادق (ع) فرمود: چه مانعى است هر مردى از شماها را كه احسان كند به پدر و مادرش، زنده باشند يا مرده، از طرف آنها نماز بخواند و از طرف آنها صدقه بدهد و از طرف آنها حج كند و از طرف آنها روزه بدارد و آنچه كرده است از آن آنها باشد و مانند آنها را هم به خود او بدهند و خدای عزّوجلّ به احسان و صله ی او خير فراوانى افزايد.[9]

مردى نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت: يا رسول اللَّه! به راستى من شوق به جهاد دارم و در آن با نشاط و نيرومندم. گويد: پيغمبر فرمود: پس در راه خدا جهاد كن؛ زيرا اگر كشته شوى پيش خدا زنده‏اى و روزى خورى و اگر در راه بميرى اجر تو بر عهده خدا است و اگر برگردى از گناهان پاك شدى چون روزى كه زائيده شدى. عرض كرد: يا رسول اللَّه، به راستى براى من پدر و مادر پيرى هستند و معتقدند كه به من انس دارند و بد دارند كه من از نزد آنها براى جهاد بيرون روم، رسول خدا (ص) فرمود: پس با پدر و مادرت بمان كه سوگند بدان كه جان من در دست اوست هر آينه يك شبانه روز مأنوس بودن آنان با تو از يك سال جهاد بهتر است.[10]

احسان به پدر و مادر چيست

حضرت امام صادق (ع) در جواب اين پرسش كه «احسان» در قول خدای عزّ و جلّ: «وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْسانا»[11] چيست؟ (امام)فرمود: احسان اين است كه در خوشى با آنها يار باشى و آنها را واندارى كه آنچه را نياز دارند از تو بخواهند و اگر چه توانگر باشند (يعنى حوائج آنها را نگفته فراهم كنى).

و اما قول خدا عزّ و جلّ: «اگر چنانچه يكى از آنها يا هر دو نزد تو به دوران پيرى رسيدند به آنها اف مگو و با آنها درشتى مكن»[12] (امام)فرمود: يعنى اگر تو را به تنگ آوردند به آنها مگو اف و اگر تو را زدند با آنها درشتى مكن.

فرمود: «و به آنها با احترام سخن بگو» فرمود: يعنى اگر تو را زدند به آنها بگو: خدا شما را بيامرزد، اين‏ است گفتار كريمانه و محترمانه، فرمود: «از روى مهربانى در برابر آنها زبونى و فروتنى كن» فرمود: يعنى چشم به آنها خيره مكن و جز با مهر و دلسوزى به آنها نگاه مينداز و آواز خود را بر آواز آنها ميفزا، و دست بالاى دست آنها مدار و بر آنها پيشى مگير.[13]

مردى نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت: يا رسول اللَّه، به من سفارشى فرما، در پاسخ فرمود: چيزى را با خدا شريك مگير گرچه به آتش سوخته و شكنجه شوى جز آنكه دلت وابسته به ايمان به خداى واحد باشد و پدر و مادر خود را فرمانبر باش و به آنها احسان كن چه زنده باشند و چه مرده(و از دنیا رفته) باشد.[14]

آثار نيكى به پدر و مادر

نيكى به پدر و مادر، آثار مثبت فراواني در تمام ابعاد زندگي فردي و اجتماعي دارد. کسى که مطیع پدر و مادر و پروردگار خویش باشد در اعلاى بهشت است.[15]هر که از روى مهربانى بصورت پدر و مادر خویش نظر کند خدا به پاداش آن براى وى حج مقبول نیکوئى رقم زند.[16]صدقه به موقع و نیکوکارى و نیکى با پدر و مادر و پیوستگى خویشاوند بدبختى را به خوشبختى مبدل می کند، عمر را افزایش دهد و از مرگ هاى بد جلوگیرى می کند.[17]

دعا و طلب مغفرت براي والدين

از دیگر وظایف فرزندان در برابر والدین، دعا در حق آنان است. در قرآن کریم مي خوانيم: اى پروردگار ما بيامرز مرا و پدر و مادرم را و مؤمنان را نيز روزى كه بپا مى شود حساب (كردار مردم).[18] مقام یکى را در بهشت بالا برند و گوید این مقام از کجا براى من حاصل شد؟ گویند فرزندت براى تو آمرزش طلبید.[19]

معمّر بن خلّاد، مي گويد: به امام رضا (ع) گفتم: من براى پدر و مادرم دعا كنم هر گاه مذهب حق را نشناسند؟ (امام)فرمود: براى آنها دعا كن و از طرف آنها صدقه بده و اگر زنده‏اند و به مذهب حق نيستند با آنها سازش و مدارا كن، زيرا رسول خدا (ص) فرمود: به راستى خدا مرا به رحمت و مهربانى فرستاده نه به ناسپاسى و عقوق.[20]

حق مادر

در اسـلام روايـات شـگـفـت انـگيزى داريم كه اهميت فوق العاده ی مقام مادر را به مـسـلمانان توصيه مى كند تا در عمل، در اين باره بكوشند. در حديثى از امام صادق (ع) مى خوانيم : مردى نزد پيامبر (ص) آمـد و عـرض كـرد: يـا رسـول الله به چه كسى نيكوئى كنم ؟ حضرت فرمود: به مادرت، آن مرد عرض كرد بعد از او بـه چـه كـسـى ؟ پیامبر فـرمود: به مادرت، آن مرد بار سوم عرض كرد بعد از او به چه كسى ؟ رسول خدا فـرمـود: بـه مـادرت، در چـهـارمـيـن بـار كـه ايـن سـؤ ال را تكرار كرد، حضرت فرمود: به پدرت.

ام سلمه خدمت پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) رسـيـد و عـرض كـرد: هـمـه افـتـخـارات نـصـيب مردان شده ، زنان بيچاره چه سهمى از اين افتخارات دارند؟ پيامبر (ص) فرمود: آرى (زنان هم افتخارات فراوانى دارند) هنگامى كه زن بـاردار مـى شود در تمام طول مدت حمل به منزله روزه دار و شب زنده دار و مجاهد در راه خـدا با جان و مال است ، و هنگامى كه وضع حمل مى كند آنقدر خدا به او پاداش ‍ مى دهد كه هـيـچـكـس حـدّ آن را از (میزان)عـظمت نمى داند، و هنگامى كه فرزندش را شير مى دهد در برابر هر مـكـيـدنـى از سـوى كـودك، خـداونـد پـاداش آزاد كـردن بـرده اى از فـرزنـدان اسـمـاعـيـل را بـه او مـى دهـد، و هـنـگـامـى كـه دوران شـيرخوارگى كودك تمام شد يكى از فـرشـتـگـان بـزرگـوار خـداونـد بـر پـهـلوى او مـى زنـد و مـى گـويـد: بـرنـامـه ی اعمال خود را از نو آغاز كن، چرا كه خداوند همه ی گناهان تو را بخشيده (گوئى نامه عملت از نو آغاز مى شود). [21]

سـيـد قـطب در تفسير فى ظلال، حديثى از پيامبر (ص) نـقل مى كند كه مردى مشغول طواف بود و مادرش را بر دوش گرفته طواف مى داد، و پـيـامـبـر (ص) را در هـمـان حـال مـشـاهـده كـرد عرض كرد، آيا حق مادرم را با اين كار انجام دادم، حضرت فرمود: نه حتى جبران يكى از ناله هاى او را (به هنگام وضع حمل) نمى كند.[22]

حضرت امام سجّاد عليه السّلام در مورد حق مادر مي فرمايند: حقّ مادرت اين است كه بدانى او تو را [در شكمش‏] حمل كرده آن گونه كه كسى، كس ديگر را حمل نكند و از شيره ی جانش تو را خورانده آن گونه كه كسى، ديگرى را نخوراند و به راستى او با گوش و چشم و دست و پا و مو و پوست و تمام اندامش تو را نگهدارى كرده و به اين نگهدارى، خشنود و شاد و پيوسته كار بوده است و هر ناگوارى و رنج و سختى و نگرانى را تحمل كرده تا اينكه دست قهر (طبيعت‏) را از تو دور سازد و تو را به دنيا آورده و آنگاه خشنود بوده كه تو سير باشى و او گرسنه باشد، تو پوشيده باشى و او برهنه ماند، تو را بنوشاند و خود تشنه ماند، تو را در سايه دارد و خود در آفتاب باشد. با تنگنايى خويش به تو نعمت بخشد، با شب بيدارى، تو را شيرينى خواب چشاند و شكمش آوند وجود تو و دامنش پرورش تو و پستانش، مشك نوشين تو، و وجودش پرستار تو بوده، گرم و سرد دنيا را براى تو و به خاطر تو به جان خريده پس به اندازه اين همه (تلاش مادر) سپاسش دار و جز به يارى و توفيق خداوند، تو را ياراى آن سپاسدارى نباشد.[23]

حق پدر

حق پدر بر فرزند این است که فرزند در همه چیز جز نافرمانى خدا، از پدر اطاعت کند.[24] اطاعت پدر اطاعت خداست و نافرمانى پدر نافرمانى خداست.[25] دوستى پدر خویش را حفظ کن و رشته آن را مبر که خداوند نور تو را خاموش می کند. [26] خدا رحمت کند پدرى را که فرزند خود را کمک کند تا توانایی یابد که به پدر نیکی کند.[27] هر که نگاه خشمگین سوى پدر خویش افکند از فضیلت نیکى با وى بى نصیب است.[28]

مردى از حضرت رسول خدا (ص) پرسيد، حقّ پدر بر فرزند چيست؟ حضرت فرمود: پدر را به نام صدا نزند و جلو او راه نرود و پيش از وى ننشيند و وسيله ی دشنام به او را فراهم نكند.[29]

حضرت امام سجاد(علیه السلام) می فرماید:‌ حق پدرت این است که بدانی او ریشه تو و تو شاخه او هستی و بدان که اگر او نبود تو نیز نبودی، پس هرگاه در خودت نعمتی یافتی که شادمانت می‌کند بدان که پدرت برای تو ریشه ی آن نعمت است و حمد خدا را به جای آور و به اندازه ی آن نعمت از او شکرگزار باش.[30]

عقوق والدين (ناسپاسى از پدر و مادر)

«عقوق» از مادۀ عقق (عقّ) و به معني نافرماني و سركشي از پدر و مادر و بريدن از ايشان مي‌باشد.[31]عاق والدين در مورد فرزندي است كه پدر و مادر هر دو از او ناراضي بوده و او را نفرين كرده باشند.[32]

عقوق و آزردن پدر و مادر بدترين نوع قطع رحم است، زيرا نزديك‌ترين ارحام به سبب ولادت تحقق مي‌يابد و بنابراين حق پدر و مادر را دو چندان مي‌كند، عقوق والدين يا ناشي از كينه و خشم است يا از بخل و حب دنياست و به هر حال از رذايل اخلاقي است.[33]

علامه مجلسي در شرح كافي می گويد: عقوق والدين به اين است كه فرزند، حرمت آنها را رعايت نكند و بي ادبي نمايد و آنها را به سبب گرفتاري يا رفتاري برنجاند و آزار و اذيت كند و در چيزهايي كه عقلاً و شرعاً مانعي ندارد، از آنها نافرماني نمايد و اين عقوق گناه كبيره است و دليل بر حرمت آن كتاب، سنت و اجماع خاصه و عامه است.[34]

با اينكه رعایت ادب و احترام نسبت به پدر و مادر در هر سن و شرایطی بر فرزندان واجب است. متأسفانه در برخی اوقات، دیده می‌شود که کهولت سن والدین سبب می‌شود فرزندان در صحبت و معاشرت با آن‌‌ها بی‌رغبتی نشان دهند يا خود را داناتر از والدين خود بدانند و از اطاعت آن‌ها و گوش دادن به نصایح‌شان بپرهیزند، يا با رفتار هاي اهانت آميز ديگر، موجب نارضايتي پدر و مادر شان مي شوند.

پيامدهاي قطع پيوند با والدين

خداوند متعال گسستن پيوند با والدين را نكوهيده و كساني كه پدر و مادر خود را تحقير و به آنان اهانت مي كنند به سرانجامي بد گرفتار مي شوند. در قرآن كريم آمده است: و آن كس به پدر و مادر خود، آنگاه كه او را به پذيرش رستاخيز فرا خواندند، گفت اف بر شما... اينان كساني اند كه آن سخن (وعده ی عذاب) درباره آنان به حقيقت پيوست،‌ در حالي كه در ميان امت هايي كه جنّيان و آدميان هستند كه پيش از آنان در گذشتند. قطعاً اينان زيان كارند.[35] اين آيه تنها درباره ی فرزندان كفر پيشه نيست،‌ بلكه محور آن،‌ نكوهش اهانت و تحقير والدين است، ‌چنان كه خدا در آيه اي ديگر، اين كار را نكوهيده و فرموده است:‌ و..... به آنان كلمه اي ناخوشايند مگوي و با آنان پرخاشگري مكن.[36]

حضرت امام باقر (ع) فرمود: به راستى بنده‏اى که نسبت به پدر و مادرش تا زنده‏اند خوش رفتار و حقّ‏شناس است، سپس (والدین) بميرند و او بدهكارى آنها را نپردازد و براى آنها آمرزش نخواهد و خدا او را عاق ناشناس بنويسد. و به راستى هم آن بنده باشد كه در زمان زنده بودن پدر و مادر خود نسبت به آنها حق‏شناس و خوش‏رفتار نيست و چون بميرند بدهى آنها را بپردازد و براى آنها آمرزش خواهد و خدا ی عزّ و جلّ او را خوش‏رفتار و حق‏شناس به پدر و مادر خود نويسد.[37]

حضرت امام صادق (ع) فرمود: كمترين ناسپاسى، گفتن «اف» است (به روى پدر و مادر) و اگر خدا ی عزّ و جلّ چيزى را آسان‏تر از آن مى‏دانست، از آن جلوگيري مى‏كرد (زيرا مقصود نهى از هر گونه بى‏ادبى و ترك احترام پدر و مادر است و براى تأكيد، كمترين فرد را مورد نهى ساخته تا افراد بزرگتر به وجه شايسته ترى كناره‏گيرى شود).[38]

حضرت امام صادق(ع)فرمود: چون روز قيامت شود يك پرده از پرده‏هاى بهشت را بر گيرند، هر جاندارى از مسافت پانصد سال بوى آن را بشنود جز يك دسته، گفتم: آنان كيانند؟ حضرت فرمود: عاق والدين خود.[39]

حضرت امام صادق(ع)، فرمود: هر كه به نظر دشمنى، به پدر و مادر ستمكار (بر خود هم) نگاه كند، خداوند نمازش را نپذيرد.[40] از ناسپاسى است كه كسى به پدر و مادر خيره نگاه كند.[41]

 

حضرت رسول خدا (ص) فرمود: بپرهيزيد از ناسپاسى پدر و مادر، زيرا بوى بهشت از مسافت هزار سال راه شنيده شود، و عاق والدين و قاطع رحم و پيرمرد زناكار و متكبّر آن را نشنود، و كبريا از آن پروردگار جهانيان است[42].

حقوق فرزندان بر والدين

فرزندان امانت الهی و نعمت و نشانه های خدا هستند و والدین درباره ی سلامت ، رشد، تعلیم و تربیت آنان مسئول اند و در برابر تربیت خوب پاداش و در برابر تربیت بد آنان کیفر خواهند دید. توجه ی والدين به حقوق فرزندان و رعايت آن مى تواند فرزندانى شايسته و با ايمان به جامعه تحويل دهد، و فرزندان صالح و متعهد نيز اصولاً در رعايت حقوق پدر و مادرشان و ايفاى صحيح نقش فرزندى، از هيچ كوششى فروگذارى نمى كنند. طبيعي است كه غفلت و كم توجهي نسبت به حقوق اولاد كيفر و مجازات دنيوي و اخروي سختي را به دنبال دارد.

ضرورت دارد كه پدر و مادر، تربیت و آموزش فرزند را از دوران كودكي پيگير باشند؛ زیرا شخصیت انسان‌ها عمدتاً در دوران کودکی شکل می‌گیرد و اگر کودک بیاموزد که در کنار والدین خود در آیین‌های دینی شرکت کند، بهداشت را رعايت نمايد، احترام بزرگترها را حفظ نمايد، از دروغ گفتن بپرهیزد، و سایر آداب ديني، اخلاقی و اجتماعي را (با مقتضاي سني كه در آن قرار دارد) بیاموزد، مسلماً در جواني و ميانسالي خوش خواهد درخشد.

حضرت امام سجاد (ع) می فرمایند: حق فرزندت اين است كه بدانى او از توست و در پسند و ناپسند دنياى زودگذر، دنباله روى توست و به درستى كه تو در تربيت نيكو و راهنمايى به سوى پروردگارش و يارى رسانى او در فرمان پذيرى از خداوند نسبت به خويشتن و حقّ فرزندت، پرسيده خواهى شد. پس اگر وظيفه‏ات را به انجام رسانى‏، پاداش گيرى و چون كم كارى كنى‏، بازخواست شوى. پس كار فرزندت را چونان كسى كه كارش را در اين سراى زودگذر با نيكو ثمرى بيارايد، انجام بده و در روابط بين تو و فرزندت به سبب نگهدارى خوب و ثمر الهى كه از او گرفته‏اى، نزد پروردگار عذرت پذيرفته شده باشد.[43]

نكاتي از وظايف والدين نسبت به اولاد

وظایف پدر و مادر در برابر فرزند قبل از شكل گيري نطفه ی نوزاد آغاز مي گردد و بعد از تولد امتداد يافته و در جواني سير تكاملي را طي مي كند. در اينجا با استفاده از آيات قرآن و روايات به چند مورد از وظايف مهم والدين نسبت به فرزند، اشاره مي گردد:

1 - والدين موظفند در راستاي تولد يك فرزند سالم؛ نكات بهداشتي را قبل از انعقاد و بسته شدن نطفه، رعايت نمايد. رسول گرامی اسلام(ص)فرمودند: آمیزش مرد با همسرش درحال حیض حرام است و اگر چنین کرد و فرزند مبتلا به بیماری جذام یا پیسی به دنیا آمد(چنین شخصی)جز خودش کسی را سرزنش نکند....و مکروه است که مردی پیش از غسل جنابت از احتلام ، باهمسرش در آمیزد و اگر چنین کرد و فرزندی دیوانه به دنیا آمد جز خودش کسی را سرزنش نکند.[44]

2 - انتخاب اسم مناسب و رعايت بهداشت كودك با امكانات مادي و معنوي، از جمله حق مسلم اولاد بر پدر و مادر است. رسول خدا(ص)فرمودند: نخستین هدیه هر پدری به فرزندش نام نیکو بر وی نهادن است.[45] همچنين آن حضرت فرمودند: کودکانتان را از آلودگی بشویید، زیرا شیطان آلودگی را می بوید و موجب ترس کودک در خواب ونیز آزار فرشتگان همراه کودک می شود.

3–  اذان گفتن در گوش راست کودک و اقامه در گوش چپ نوزاد، و ختنه ی پسر، از سفارشات اسلام است. رسول خدا (ص)فرمودند: ای علی! هرگاه صاحب پسر یا دختر شدی در گوش راستش اذان و در گوش چپ او اقامه بگو که شیطان بااین کار به وی زیانی نمی رساند.[46] همچنين آن حضرت فرمود: نوزادان (پسر) خود را در روز هفتم (تولدشان) ختنه کنید تاپاک باشند.[47]

4 – ضرورت تغذیه کودک با شير مادر تا دوسالگي و مداومت تغذيه سالم و حلال در سال هاي بعد؛ یکی دیگر از وظایف خطیر والدین نسبت به فرزند است. خداوند در قرآن کریم می فرمایند: وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَيْنِ کَامِلَيْنِ؛[48] (مادران، فرزندان خود را تا دو سال تمام شير بدهند).

5 - والدین عزيز بايد تعليم قرآن را در سرلوحه ی امور آموزشي فرزند خويش قرار دهد و محبت به فرزند را (مخصوصا در سالهاي کودکی) ابراز نمايند. رسول اکرم (ص) فرمودند: هرکس به فرزندش قرآن بیاموزد، روز قیامت پدر و مادر او را فرا می خوانند و دو جامه بر آن دو می پوشانند که از نور آن چهره های بهشتیان روشن می شود.[49]

در روایات بسیاری داریم که محبت خود را به کودک ابراز کنید و آن‌ها را ببوسید. محبت کافی به فرزند، عاملی است که موجب می‌شود شخصیت کودک به شکل صحیح رشد و کرامت و روح بزرگواری در فرزند محفوظ مي ماند. رسول خدا(ص)فرمودند: هرکس فرزندش را ببوسد خدا برایش نیکی می نویسد.[50]

نكته: والدين بايد عنايت و توجه داشته باشند؛ كه در تمام امور زندگي از جمله محبت نسبت به اولاد راه اعتدال را در پيش گرفته، از افراط در محبت خود داري نمايند؛ زيرا محبت و علاقه افراطي به مال و فرزند باعث غفلت انسان از ياد خدا مي شود. خداوند در قرآن مي فرمايند: اي کساني که ايمان آورده ايد! مبادا اموال و فرزندانتان، شما را از ياد خدا غافل گرداند و هر کسي چنين کند، از زيان کاران است.[51]

6 - رعایت مساوات میان فرزندان از خدمات ماندگار والدين مسئول پذير است: همه ی فرزندان (اعم از دختر و پسر)، هديه ی خداوند هستند؛ بنابرين والدين موظفند كه بين فرزندان فرق نگذارند. اين فرمايش خداوند است كه مي فرمايند: خداوند به هر کس بخواهد دختر هديه مي دهد و به هرکس بخواهد پسر مي بخشد.[52] رسول خدا(ص) فرمود: در ميان فرزندان خود عدالت را مراعات كنيد همان گونه كه دوست داريد در نيكي و لطف به شما، به عدالت رفتار كنند.[53]

7 - ضرورت رعايت روش صحيح تربيت فرزند: ايده آل ترين و مطلوب ترين راه اين است كه والدين نياز هاي اعتقادي، اخلاقي و... زندگي فرزند را با پند و اندرز بيان و اصلاح نمايد. لقمان اين مرد الهى در عين حالي كه مسائل اعتقادى، اصول وظايف دينى، و مباحث اخلاقى را به صورت اندرز و پند براي فرزندش بيان مي كند.؛[54] بعد از تحكيم پايه هاى مبدأ و معاد كه اساس همه ی اعتقادات مكتبى است به مهمترين اعمال يعنى مساله ی نماز پرداخته، سپس رعايت مسائل اخلاقى را توصيه مي نمايد.

لقمان به فرزندش، در حالى كه او را موعظه مى كرد، گفت: پسرم هيچ چيز را شريك خدا قرار مده كه شرك ظلم عظيمى است.[55] پسرم ! اگر به اندازه سنگينى دانه ی خردلى (عمل نيك يا بد) باشد و در دل سنگى يا در گوشه اى از آسمانها و زمين قرار گيرد، خداوند آنرا (در قيامت براى حساب) مى آورد، خداوند دقيق و آگاه است. پسرم ! نماز را بر پا دار، و امر به معروف و نهى از منكر كن، و در برابر مصائبى كه به تو مى رسد با استقامت و شكيبا باش كه اين از كارهاى مهم و اساسى است. پسرم! با بى اعتنائى از مردم روى مگردان، و مغرورانه بر زمين راه مرو كه خداوند هيچ متكبر مغرورى را دوست ندارد.[56] در راه رفتنت اعتدال را رعايت كن. پسرم! در سخن گفتنت نيز رعايت اعتدال نما و از صداى خود بكاه و فرياد مزن.[57]

حضرت امیرالمؤمنین علي بن ابی طالب (ع) خطاب به فرزندش «امام حسن مجتبي»( ع) مي فرمايند: ترس از خدا، و انجام واجبات، و پيمودن راهى است كه پدرانت، و صالحان خاندانت پيموده‏اند...و قبل از پيمودن راه پاكان، از خداوند يارى بجوى، و در راه او با اشتياق عمل كن تا پيروز شوى، و از هر كارى كه تو را به شك و ترديد اندازد، يا تسليم گمراهى كند، بپرهيز. و چون يقين كردى دلت روشن و فروتن شد، و انديشه‏ات گرد آمد و كامل گرديد، و اراده‏ات به يك چيز متمركز گشت، پس انديشه كن در آنچه كه براى تو تفسير مى‏كنم، اگر در اين راه آنچه را دوست مى‏دارى، فراهم نشد و آسودگى فكر و انديشه نيافتنى، بدان كه راهى را كه ايمن نيستى مى‏پيمايى و در تاريكى ره مى‏سپارى، زيرا طالب دين نه اشتباه مى‏كند و نه در ترديد و سرگردانى است، كه در چنين حالتى خود دارى بهتر است.[58]

8 - وظيفه ی والدین زماني به مرحله ي مطلوب نزديك مي شود كه فرزند خويش را در امر مقدس ازدواج و انتخاب همسر مناسب یاری رسانند؛ تا در سایه‌ی این پیوند مقدس، آرامش و نیازهای فطری و جسمی و سلامت و امنیت روحی و اجتماعی تأمین ‌شود. رسول خدا(ص)فرمودند: حق فرزند برپدر سه چیز است ،ازجمله اینکه هرگاه بالغ شد برایش همسر برگزیند.[59]

 

9 - دعاي والدين در حق فرزند يك ضرورت نجات بخش است؛ زيرا دعاي پدر و مادر بيش از هر کس ديگر در حق فرزندان مستجاب مي شود. خداوند متعال با دعاي پدر و مادر، گناهان بسياري را از فرزندان مي بخشد و آنان را به سمت و سوي رستگاري رهنمود مي سازد. همان كاري كه انبياء و اولياي الهي انجام مي دادند. چنانچه حضرت ابراهيم (ع) از خداوند درخواست مي کند. «وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ اَّمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعْبُدَ الأَصْنَامَ»[60] (هنگامي که ابراهيم گفت: پروردگارا! اين شهر را ايمن گردان و مرا و فرزندانم را از پرستيدن بتها دور دار). دعائى که پدر براى فرزند کند مانند دعایی است که پیغمبر براى امت خود می کند.[61]

 

نتیجه گیری

1 - رعایت حقوق متقابل بین والدین و فرزندان، بعنوان یک تكليف انساني و دینی، از استوانه هاي اصلي استحكام خانواده ی خوشبخت و چراغ هدایت نسل آينده است.

2 - نيكي به پدر و مادر برترين وسيلۀ قرب به خدا و شريف‌ترين سعادت‌هاست. رعايت حق پدر و مادر، در حال حیات و مرگشان توصیه شده است. اگر والدين زنده و در قيد حياتند دعا برای آنها ، شکرگزاری از آنها، با فروتنی سخن گفتن، بر سر آنها فریاد نزدن، بی‌احترامی نكردن و  به اسم صدا نزدن و... اما اگر والدين از اين دنيا رخت بربسته اند: از طرف آنها نماز انجام دادن، صدقه دادن، حج به جا آوردن. روزه گرفتن، برای آنها طلب مغفرت کردن و دوستان آنها را اکرام کردن و...  برخي از موارد نیکی اولاد به پدر و مادر است.

3 – (عقوق و) آزردن پدر و مادر بدترين نوع قطع رحم است. خداوند متعال گسستن پيوند با والدين را نكوهيده و كساني كه پدر و مادر خود را تحقير و به آنان اهانت مي كنند به سرانجامي بد گرفتار مي شوند.

4 - انتخاب نام نیکو، توجه به بهداشت، تغذیه مناسب، تعلیم و تربیت، مهرورزی،  یاری کردنش بر کار نیک حقوقی فرزند بر والدین و دعا در حق فرزند، برخی حقوق اولاد بر پدر و مادرست.



[1] مصباح يزدي، محمدتقي، اخلاق در قرآن، قم، موسسه آموزش پژوهش امام خميني (ره)، 1378، اول، ج 3، ص 53.

[2] نهج الفصاحة، حديث 2241.

[3] نهج الفصاحة، حديث۲۷۴۴.

[4] نهج‏البلاغه، حکمت ۳۹۹.

[5] بقره آيه 83، نساء آيه 36، انعام آيه 151، اسراء آيه 23.

[6]سوره اسراء، آيه 23و24. تفسير نمونه، ج12،

[7] سوره لقمان، آيه 15.

[8] نهج الفصاح‍ة، حديث 2963.

[9] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 159.

[10] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 160.

[11] سوره اسراء، آيه23.

[12] همان.

[13] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص، 157.

[14] - الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 158.

[15] نهج الفصاح‍ة، حديث 2004.

[16] نهج الفصاح‍ة، حديث 2676.

[17] نهج الفصاح‍ة، حديث 1896.

[18] سوره ابراهيم، آيه41.

[19] نهج الفصاحة، حديث623.

[20] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 159.

[21] تفسيرنمونه، ج13، ذيل آيه 31 سوره مريم.

[22] تفسيرنمونه، ج12، ذيل آيات22و23 سوره اسراء.

[23] تحف العقول / ترجمه حسن زاده، صص:460- 461.

[24] نهج‏البلاغه، حکمت ۳۹۹.

[25] نهج الفصاح‍ة، حديث 1895.

[26] نهج الفصاح‍ة، حديث 102.

[27] نهج الفصاح‍ة، حديث 1660.

[28] نهج الفصاح‍ة، حديث 2625.

[29] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 159.

[30] تحف العقول، ص263، نشر: مؤسسه انتشارات اسلامي، 1363.

[31] ابن منظور، محمد بن مكرم؛ لسان العرب، بيروت، دار صار، 1414، سوم، ج 10، ص 256.

[32] صدر حاج سيد جوادي، احمد و ديگران؛ دايره المعارف تشيع، تهران، شهيد سعيد محبي، 1382، اول، ج 11، ص 333.

[33] نراقي، مهدي؛ علم اخلاق اسلامي (گزيده ترجمه جامع السعادات)، ترجمه جلال الدين مجتبوي، بي جا، حكمت، 1372، سوم، ص 281.

[34] دستغيب، عبدالحسين؛ گناهان كبيره، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1379، سيزدهم، ج 1، ص 120.

[34] نهج الفصاح‍ة، حديث 58..

[35]. سوره احقاف، آيات 17،18.

[36] سوره اسراء، آيه 23. – مفاتيح الحياة، ص 227و226.

[37]الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 163.

[38] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 348.

[39] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 348.

[40] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 349.

[41] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 349

[42] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 349.

[43] تحف العقول / ترجمه حسن زاده، ص: 461.

[44] علل الشرائع، ج‏2، ص: 514.

[45]عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج‏2، ص: 29.

[46] تحف االعقول، ص13.

[47] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏6، ص: 35.

[48] سوره بقره، آيه233.

[49] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏6، ص: 49.

[50] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏6، ص: 49. ترجمه ي فارسي از كتاب «مفاتيح الحياة، اثر آيت الله جوادي آملي .

[51] سوره المنافقون، آيه9.

[52] سوره شوري، آيه49.

[53] مكارم الأخلاق، ص: 220.

[54] حكمت لقمان ايجاب مى كند كه اول به سراغ «توحيد» برود كه اساسى ترين مساله عقيدتي است. زيرا هر ضد الهى از شرك  سرچشمه مى گيرد؛ همانگونه كه اساس تمام حركتهاى صحيح و سازنده، توحيد و تنها دل به خدا بستن است.

[55] سوره لقمان، آيه13.

[56] لقمان حكيم در اينجا از دو صفت بسيار زشت ناپسند كه مايه از هم پاشيدن روابط صميمانه اجتماعى است اشاره مى كند: يكى تكبر و بى اعتنائى، و ديگر غرور و خودپسندى است كه هر دو در اين جهت مشتركند كه انسان را در عالمى از توهم و پندار و خود برتربينى فرو مى برند، و رابطه او را از ديگران قطع مى كنند.

[57] سوره لقمان، آيات13، 16، 17، 18 و 19.

[58] نهج البلاغه، نامه 31.

[59] مكارم الأخلاق، ص: 220.

[60] سوره ابراهيم آيه 35.

[61] نهج الفصاح‍ة، حديث 1565.

منبع: مجله آینده روشن، شماره 4، تابستان1393 نویسنده: غلام سخی علیزاده